А.С.Пушкин
Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин (1799 — 1837) диэн нуучча улуу бэйиэтэ, суруйааччыта, драматуура уонна прозаига. Пушкин өссө нуучча тылын тарҕатааччыта уонна тылы уларыппыт реформатор быһыытынан биллэр.Кини айымньылара Арассыыйаҕа уонна аан дойдуга киэҥник биллэллэр.
Пушкин ыам ыйын 25 күнүгэр (аныгы ааҕыыннан бэс ыйын 6) 1799 сыллаахха Москуба куоракка төрөөбүт. Кыра сылдьан эбэтигэр Москуба анныгар Захарово диэн сэлиэнньэҕэ сайылыыр эбит. Алта сыл Царскосельскай лицейга үөрэммит. 1820 сыл сааһыгар политиканы таарыйар хоһооннорун иһин Санкт-Петербург генерал-губернаторыгар ыҥырыллар.
37 саастааҕар 1937 сыллаахха дуэльга ытыалаһыы түмүгэр ыараханнык бааһыран баран аҕыйах хонугунан, урукку ааҕыыннан тохсунньу 29 (аныгыннан олунньу 10) күнүгэр өлбүт. Александр Сергеевич Пушкин «Телега жизни» диэн хоһоонун Анна Дмитриевна Барашкова -Айылҕаана тылбаастаабыта.
А.С.ПУШКИН
ТЕЛЕГА ЖИЗНИ
Хоть тяжело подчас в ней бремя,
Телега на ходу легка:
Ямщик лихой, седое время,
Везет, не слезет с облучка.
С утра садимся мы в телегу:
Мы рады голову сломать
И, презирая лень и негу,
Кричим: пошел!…… мать!
Но в полдень нет уж той отваги:
Порастрясло нас: нам страшней
И косогогоры и овраги:
Кричим: полегче, дуралей!
Катит по- прежнему телега:
Под вечер мы привыкли к ней
И дремля едем до ночлега,
А время гонит лошадей.
Тылбаас
Олоххо таһаҕас
Таһаҕас ыарахан эрээри
Сырыыта кэмигэр сыыдама:
Тэтимин сүтэрбэт, кэм кэрдии
Сынньалаҥ биэрбэккэ сосуһа.
Сарсыарда сыарҕабыт айана:
Харса суох түргэнэ,өлөрдүү.
Сүрэҕэ өспүтү омнуолуу,
Хаһыыра:бардаа!….буор ыыстыы!
Күн орто буолуута сыһыйа:
Уоскуйан:айантан сылайыы.
Түһүүлээх тахсыылаах очурга:
Уһуутуу:бытаар бу,акаарыы!
Киэһэнэн айаҥҥа үөрэнэн
Утуктаан хонукка тиийэрдии
Сыарҕабыт соһуллар бигэнэн:
Арай дьэ тиэтэтэр кэм кэрдии.
Айылҕаана